Ποιμενική ξυλογλυπτική – Μια ξεχασμένη τέχνη

0

Η ελληνική παράδοση σε όλο της το μεγαλείο

Η λαϊκή ξυλογλυπτική συνδέεται με τις κορυφαίες δημιουργικές εκφράσεις της λαϊκής τέχνης στον τόπο μας. Επώνυμοι αλλά και ανώνυμοι λαϊκοί τεχνίτες μας έδωσαν, σε θαυμάσια έργα, όλο το καλλιτεχνικό τους αυθορμητισμό, όλη την πηγαία δύναμη της ευαισθησίας τους και την ωριμότητα των στόχων τους. Δημιούργησαν σπουδαία λαϊκά έργα που κατορθώνουν να επιζήσουν στο πέρασμα του χρόνου. Οι άνθρωποι αυτοί χωρίς να έχουν διδαχθεί την εν λόγω τέχνη και με απλά μέσα, γεγονός που την κάνει ακόμα πιο σημαντική, ανέπτυξαν μια τρομερή δεξιοτεχνία κι έχοντας σαν οδηγό το έθιμο και την παράδοση δημιούργησαν μια απίθανη καλλιτεχνική έκφραση. Η γκλίτσα συχνά ήταν ένα αριστούργημα που αποκάλυπτε τη βαθύτερη λαογραφικήποιητική ιδιοσυγκρασία του κατασκευαστή της. Καημοί, λαχτάρες, ελπίδες και όνειρα έπαιρναν μορφή πάνω στο ακατέργαστο ξύλο.

Ιστορία και χρήσεις της γκλίτσας

Η ιστορία της Γκλίτσας, ξεκινάει από την αρχαία εποχή με τον Πάνα να απεικονίζεται κρατώντας στο ένα χέρι μια γκλίτσα και στο άλλο το σουραύλι, όπως επίσης ο Μωϋσής, ο Ιωάννης ο Βαπτιστής, ο Χριστός ως ποιμένας των ανθρώπων, όλοι τους κρατούσαν ένα είδος γκλίτσας στα χέρια τους. Με την σημερινή της μορφή την συναντούμε επί εποχής Βυζαντίου και τουρκοκρατίας. Την εποχή εκείνη χρησιμοποιείται κυρίως από βοσκούς, ως μέσον για να καθοδηγούν τα κοπάδια τους, αλλά και για να αντιμετωπίζουν κινδύνους από επιθέσεις αγρίων ζώων. Εκτός όμως από τους βοσκούς, γκλίτσες χρησιμοποιούν και οι απλοί άνθρωποι, γέροντες κυρίως, οι οποίοι τις έχουν ως υποστήριγμα στο βάδισμά τους και ως μέσον προστασίας. Η γκλίτσα επίσης πολλές φορές έδειχνε και την ιδιότητα του κατόχου της. Οι γκλίτσες που χρησιμοποιούσαν οι απλοί άνθρωποι και οι βοσκοί ήταν απλές με λίγο κέντημα, ενώ οι γκλίτσες των εμπόρων ήταν περισσότερο διακοσμημένες.

Οι γκλίτσες των αρχόντων και των προυχόντων ήταν οι λεγόμενες βαριές γκλίτσες, με πολλές παραστάσεις και κεντήματα. Αυτές ήταν και οι πιο ακριβές. Χρησιμοποιούταν επιπροσθέτως και σαν όπλο. Υπάρχει η ιστορία του Κολοκοτρώνη με έναν Έλληνα τσοπάνη στη μάχη των Δερβενακίων που όταν τον είδε να ακουμπάει στη γκλίτσα του και να χαζεύει στη μάχη και τον ρώτησε γιατί δεν πάει να πολεμήσει, απάντησε: «Δεν έχω άρματα καπετάνιε» και ο γέρος του Μωριά είπε: «και η αγκλίτσα είναι όπλο βρε Έλληνα. Πήγαινε μ ‘ αυτή να σκοτώσεις Τούρκους και να πάρεις τα άρματά τους».

Υλικά και τρόπος κατασκευής

Οι γκλίτσες κατασκευάζονται τη σημερινή εποχή κυρίως με ξύλο από κρανιά, πυξάρι, σφένδαμο, ελιά, κέδρο, οξιά ή αγριομηλιά. Το ύψος του ραβδιού διαφέρει ανάλογα με την χρήση, καθώς αν χρησιμοποιηθεί ως βοηθητικό μπαστούνι είναι χαμηλό, ενώ αν το κρατάει προύχοντας είναι ψηλό αποδίδοντας κύρος. Όσον αφορά τις παραστάσεις στις γκλίτσες, είναι θέματα παρμένα από την φύση, όπως φίδια, σκυλιά, λιοντάρια, λουλούδια και την θρησκεία με απεικονίσεις Αγίων.

Κρατώντας την παράδοση ζωντανή – Όταν το χθες συναντά το σήμερα

Επειδή η ξυλογλυπτική στα μέρη μας είναι μια ξεχασμένη, αλλά αξιοθαύμαστη τέχνη, αποφασίσαμε να συναντήσουμε τον κ. Χρήστο Καραδήμα στη Λαμία, ένα καταπληκτικό ξυλογλύπτη με σπάνιο και πηγαίο ταλέντο, που το αποτυπώνει χρησιμοποιώντας απλά εργαλεία πάνω σε ξύλο σφενδάμου, το οποίο αναζητεί μάλιστα μόνος του. Κατασκευάζει ξυλόγλυπτες γκλίτσες φιλοτεχνημένες με μεράκι, που φέρουν τη δικιά του μοναδική λαϊκή τεχνοτροπία. Οι γκλίτσες του χαρακτηρίζονται από τη δική του αισθητική και την αγάπη του για την παράδοση, που ξεδιπλώνει δίνοντας μορφή στο άψυχο ξύλο ζωντανεύοντας το κατ’ αυτόν τον τρόπο.

Πείτε μας λίγα λόγια για την ιστορία της γκλίτσας και πώς αυτή συνδέεται με την ιστορία του τόπου μας;

Η ιστορία της γκλίτσας ξεκινά από το θεό Πάνα, ο οποίος ήταν ο θεός των βοσκών, με μία γκλίτσα στο ένα χέρι και στο άλλο τον αυλό. Άλλαξε όψη την εποχή του Βυζαντίου κι έκτοτε έχει παραμείνει στη σημερινή της μορφή. Επί Τουρκοκρατίας διατηρήθηκε στις ορεινές περιοχές της Ελλάδος. Η κατασκευή της παραδοσιακά γινόταν από τους τσοπάνηδες που ενώ βοσκούσαν τα κοπάδια τους, απεικόνιζαν σκαλίζοντας στη γκλίτσα εικόνες και παραστάσεις που έβλεπαν μπροστά τους στη φύση, κυρίως ζώα δηλαδή. Αυτό αποτελεί και το πιο χαρακτηριστικό και αυθεντικό παράδειγμα της κατασκευής τους, που περικλείει την πραγματική παράδοση αυτού του αντικειμένου, το οποίο θεωρώ ότι αποτελεί κομμάτι και σύμβολο της παράδοσης και του πολιτισμού μας.

-Πώς ξεκινήσατε την ενασχόληση σας με την ποιμενική ξυλογλυπτική και τι ήταν αυτό που σας οδήγησε στο να επιδοθείτε στην κατασκευή και διακόσμηση γκλιτσών;

Υπήρχε το ερέθισμα και οι εικόνες από τα παιδικά μου χρόνια, καθώς στον παππού μου άρεσε να καταπιάνεται με την κατασκευή ειδών οικιακής χρήσης και παχνιών για τα ζώα, ουσιαστικά δηλαδή, έχοντας το ταλέντο, ασχολήθηκε με την τέχνη για πρακτικούς λόγους προκειμένου να φτιάχνει τα αντικείμενα που χρειαζόταν αντί να τα αγοράζει. Συνήθιζα να τον παρακολουθώ, αλλά όσο ήμουν μικρός κι έχοντας άλλα ενδιαφέροντα, δε μου έκανε αίσθηση να αφιερώσω το χρόνο μου σε αυτό. Περνώντας όμως τα χρόνια και φτάνοντας στα 40, μου βγήκε το ίδιο μεράκι που είχε κι εκείνος κι έκτοτε δεν έχω σταματήσει, αφού συνειδητοποίησα ότι είναι κάτι που με εκφράζει και αγαπώ.

Τι σημαίνει για εσάς η τέχνη αυτή και πώς αισθάνεστε την ώρα που μεταμορφώνετε ένα κομμάτι ξύλο;

Η ασχολία αυτή αποτελεί για εμένα απόδραση από την καθημερινότητα. Είναι κάτι στο οποίο χρειάζεται να βάλεις την φαντασία σου να δουλέψει και φυσικά πολύ συναίσθημα. Αφήνω πάντα όποια έννοια και ό,τι προβλήματα έχω στην άκρη και το κάνω με ευχαρίστηση και αγάπη, διαφορετικά δε μπορείς να ασχοληθείς με αυτό. Βάζω πάντα όλο μου το μεράκι για να βγάλω το καλύτερο δυνατό αποτέλεσμα, το οποίο μου δίνει την αίσθηση βαθιάς ικανοποίησης, αφού έχω καταφέρει να δημιουργήσω κάτι από το μηδέν.

Από που αντλείτε έμπνευση για τη δημιουργία αυτών των ξεχωριστών παραστάσεων στην χειρολαβή της γκλίτσας;

Πρέπει να έχεις φαντασία, εκτός από το να πιάνει το χέρι σου φυσικά. Κάθομαι πολλά βράδια και για να ξεφύγω από αρνητικές σκέψεις και προβλήματα, σκέφτομαι σχέδια που μπορώ να σκαλίσω πάνω στη γκλίτσα, αποτελεί δηλαδή για εμένα μια διέξοδο από την καθημερινότητα. Για να την κατασκευάσω είναι απαραίτητο να έχω από την αρχή στο μυαλό μου την τελική της μορφή, γιατί στη συγκεκριμένη τέχνη δεν υπάρχουν περιθώρια για λάθη, αφού αν σκαλίσεις κάτι λανθασμένα, πρέπει να ξεκινήσεις από την αρχή. Παλαιότερα οι βοσκοί έφτιαχναν αποκλειστικά ό,τι αντίκριζαν στη φύση, γιατί δεν είχαν άλλες εικόνες. Εγώ εκτός από αυτά, απεικονίζω και σύμβολα της ιστορίας και της μυθολογίας μας, εμπνέομαι από μνημεία, ήρωες και εθνικά σύμβολα όπως για παράδειγμα το τσαρούχι, η Ακρόπολη, οι Καρυάτιδες, οι Δελφοί, η Αγιά Σοφιά, ο Λεωνίδας, ο Αθανάσιος Διάκος, ο Οδυσσέας κ.ά.

Πόσος χρόνος μπορεί να χρειαστεί η κατασκευή μιας γκλίτσας και τι υλικά χρησιμοποιείτε;

Για να ολοκληρωθεί μία γκλίτσα σκαλιστή με σχέδια χρειάζονται περίπου 20 μέρες, ενώ μια πιο απλή χρειάζεται από 2 έως 7 ημέρες. Όσον αφορά τα υλικά, στην περιοχή μας υπάρχει ο σφένδαμος τον οποίο χρησιμοποιώ κατά κύριο λόγο και την περισυλλογή των υλικών την κάνω μόνος μου. Το καλύτερο υλικό για σκάλισμα είναι το πυξάρι, το οποίο όμως δε συναντάται στη Φθιώτιδα. Υπάρχει κυρίως στα Τρίκαλα, τον Όλυμπο και την Εύβοια, όπου υπάρχει και το ομώνυμο βουνό Πυξαριάς.

-Αναφέρατε ότι περισυλλέγετε ο ίδιος τα ξύλα που αποτελούν και την πρώτη ύλη σας, πώς διαλέγετε το κατάλληλο ξύλο;

Το Α και το Ω είναι να κοπεί το ξύλο την κατάλληλη χρονική στιγμή, όπως μας το έμαθαν οι παλιοί. Το μυστικό είναι να μην έχει χυμούς το ξύλο και για την κίνηση των ρευστών στη φύση, σημαντικό ρόλο παίζει η θέση του φεγγαριού. Το ξύλο πρέπει να κόβεται στο χάσιμο (χάση) του φεγγαριού, όταν βρίσκεται στα τρία τέταρτα ή στα τέσσερα τέταρτα. Αν μάλιστα κάνουμε ένα πείραμα και κόψουμε ένα ξύλο στη χάση και ένα στο γέμισμα του φεγγαριού, το πρώτο δε θα αλλοιωθεί ποτέ, ενώ το δεύτερο αν το αφήσουμε στον ήλιο θα χαλάσει. Αυτόν τον τρόπο ακολουθούσαν οι παλαιοί, οι οποίοι μάλιστα περνούσαν μόνο με ελαιόλαδο τη γκλίτσα και δε φθειρόταν ποτέ. Η παλαιότερη που έχω και είναι ακόμα σε άριστη κατάσταση, είναι 50 ετών.

-Υπάρχει ενδιαφέρον από τον κόσμο για την γκλίτσα τη σημερινή εποχή; Τι μπορεί να οδηγήσει κάποιον στην αγορά της; Υπάρχουν συλλέκτες;

Μεγαλύτερης ηλικίας άνθρωποι μπορεί να αγοράσουν μία απλή γκλίτσα για να τη χρησιμοποιήσουν υποστηρικτικά για περίπατο, υπάρχουν όμως και εκείνοι που είναι “μερακλήδες” και θέλουν να αγοράσουν κάποια με ιδιαίτερα σκαλίσματα προκειμένου να διακοσμήσουν με αυτή το χώρο τους και γιατί αγαπούν την παράδοση και ό,τι αυτή συμβολίζει. Φυσικά έχουμε και συλλέκτες στην Ελλάδα, ο μεγαλύτερος μάλιστα από αυτούς, ο οποίος έχει αγοράσει γκλίτσα και από εμένα, βρίσκεται στην Θεσσαλονίκη κι έχει στην κατοχή του 1200 γκλίτσες.

-Πιστεύετε αποτελεί ένα σύμβολο, κατά κάποιον τρόπο, της παράδοσής μας;

Η γκλίτσα υπάρχει μόνο στην Ελλάδα και σε κάποιες χώρες των Βαλκανίων. Πρέπει να κρατήσουμε την παράδοση και τον πολιτισμό μας, εγώ προσωπικά τη θεωρώ κομμάτι του πολιτισμού μας όχι μόνο της λαϊκής μας παράδοσης, είναι αυτό που μας διαφοροποιεί από τους άλλους λαούς, είναι ένα σύμβολο που ξεκίνησε από τους παλαιούς και δεν πρέπει να χαθεί.

Ποια είναι η πιο ιδιαίτερη ή η πιο πρωτότυπη γκλίτσα που σας έχει ζητήσει κάποιος να δημιουργήσετε ή που έχετε εμπνευστεί ο ίδιος;

Τις πιο ιδιαίτερες γκλίτσες τις ζητούν οι κυνηγοί, που ακόμα και σήμερα θέλουν παραστάσεις που να συνδέονται με το κυνήγι, όπως για παράδειγμα έχουν ζητήσει ένα σκύλο “σέτερ” που να κρατά στο στόμα ένα πουλί, απεικονίζοντας έτσι μια στιγμή από το κυνήγι τους. Για εμένα η πιο ιδιαίτερη είναι αυτή στην οποία έχω σκαλίσει την Αγιά Σοφιά, περικυκλωμένη από ένα φίδι που συμβολίζει την κατάληψή της από τους Τούρκους, ενώ στο μπροστινό μέρος της χειρολαβής έχω σχηματίσει το δικέφαλο αετό και το Μέγα Κωνσταντίνο να χτυπά με το σπαθί του το φίδι. Έχω φτιάξει επίσης τον Οδυσσέα και τον Πολύφημο, εμπνευσμένος από τη μυθολογία μας.

Η ξυλογλυπτική και δη η ποιμενική, τείνει να εκλείψει, τι μπορεί να σημαίνει αυτό για τη συνέχιση της παράδοσής μας; Υπάρχει κάτι που μπορεί να γίνει προκειμένου να αποφευχθεί αυτό το σενάριο;

Υπάρχουν πλέον ελάχιστοι τεχνίτες που ασχολούνται με αυτή την τέχνη, σίγουρα θα εκλείψει όπως άλλωστε έχει συμβεί και με άλλα ήθη, έθιμα και παραδόσεις. Οι νέοι πλέον έχουν άλλα ενδιαφέροντα, η τηλεόραση και οι υπολογιστές έχουν “καθαρίσει” την παράδοση κι έχουν απομείνει ελάχιστοι τεχνίτες μεγαλύτερης ηλικίας. Το μεράκι και την αγάπη για το παραδοσιακό σε νεαρότερες ηλικίες δε το συναντάμε, όμως ελπίζω ότι αργότερα μπορεί να προκύψει το ενδιαφέρον, όπως συνέβη και με εμένα στην ηλικία των 40 ετών. Προσωπικά όσο αντέχω θα ασχολούμαι με αυτό γιατί το αγαπώ πραγματικά κι εύχομαι και θα είναι χαρά μου να υπάρξει ένας νεότερος άνθρωπος να του μεταφέρω τη γνώση μου και όπως εμείς οι πιο παλαιοί βρήκαμε το έργο και την παράδοση της ποιμενικής ξυλογλυπτικής, έτσι κι εμείς με τη σειρά μας να το μεταφέρουμε στην επόμενη γενιά

Για να δείτε αναλυτικά τη δουλειά του κ. Χρήστου Καραδήμα και για να έρθετε σε επικοινωνία μαζί του μπορείτε να επισκεφθείτε τη σελίδα “Γκλίτσες Χειροποίητες” στο Facebook.

Κοινοποίηση.

Αφήστε μια απάντηση