*Γράφει η κυρία Άρτεμις Κ. Τσίτσικα, Καθηγήτρια και Εκπρόσωπο UNESCO GHE & WHO Collaborating Centre, Αναπλ. Καθηγήτρια Παιδιατρικής-Εφηβικής Ιατρικής ΕΚΠΑ, Επιστ. Υπεύθυνο Μονάδας Εφηβικής Υγείας, Β’ Παιδιατρική Κλινική ΕΚΠΑ – Νοσοκομείο Παίδων Π. & Α. Κυριακού, Διευθύντρια ΠΜΣ «Στρ. Αναπτυξιακής και Εφηβικής Υγείας», Πρόεδρος Ελληνικής Εταιρείας Εφηβικής Ιατρικής (ΕΕΕΙ)/UNESCO LoI, Πρόεδρος της Επιτροπής Γνωμοδότησης για τη διόρθωση του καταχωρισμένου φύλου,  Υπουργείο Υγείας

Η είδηση για απώλειες εφήβων προκαλεί μεγάλη θλίψη και πένθος σε όλους μας. Και αμέσως γεννώνται εύλογα ερωτήματα: γιατί έξυπνοι, ικανοί νέοι στην ανατολή του συναρπαστικού ταξιδιού της ζωής εκτίθενται σε κινδύνους; Γιατί δεν προστατεύουν την υγεία, τη ζωή τους, την οικογένειά τους με κάθε δυνατό τρόπο; Γιατί δεν διασφαλίζουν τα δικαιώματά τους στο ευ ζην και τις προσωπικές επιλογές και κατακτήσεις;

Είναι η ευκαιρία μας να αναπτυχθούν υγιείς, λειτουργικοί και ευτυχισμένοι – από κάθε άποψη- ενήλικες. Και αυτό αποτελεί εκτός από προσωπικό όφελος για καθέναν από αυτούς ξεχωριστά, και κοινωνικό όφελος, αλλά και εν γένει οικονομικό όφελος για τα κράτη.

Ένας υγιής ενήλικας είναι παραγωγικός και δημιουργικός στην εργασία του, ενεργός στο κοινωνικό σύνολο και δεν ξοδεύονται νοσήλια για νοσήματα φθοράς που μπορούν να προληφθούν. Από πλευράς λοιπόν Δημόσιας Υγείας η επένδυση στην συνολική υγεία των εφήβων και η θεσμοθέτηση της εξειδίκευσης της Εφηβικής Ιατρικής είναι μονόδρομος.

Αιτίες απώλειας ζωής στους εφήβους

Όμως ας δούμε τις αιτίες που χάνουν οι έφηβοι τη ζωή τους πιο αναλυτικά: η πρώτη αιτία θανάτου είναι τα ατυχήματα, κυρίως τα τροχαία, και ακολουθούν οι αυτοκτονίες των εφήβων. Σύμφωνα με πρόσφατα στοιχεία του Παρατηρητηρίου της ΚΛΙΜΑΚΑΣ το έτος 2025 έχασαν τη ζωή τους 579 συμπολίτες μας, εκ των οποίων 11% ήταν έφηβοι και μετέφηβοι (14-24 ετών).

Πριν από κάθε απώλεια από αυτοχειρία έχουν προηγηθεί 15 περίπου απόπειρες! Και ενώ τα κορίτσια υπερτερούν στο ποσοστό απόπειρας, τελικά περισσότερα αγόρια χάνουν τη ζωή τους καθώς επιλέγουν μέσα αυτοχειρίας όπως η πτώση, ο απαγχονισμός ή ο αυτοπυροβολισμός που δεν έχουν περιθώρια επιβίωσης.

Γιατί οι έφηβοι φτάνουν σε αδιέξοδο;

Γιατί όμως ευφυείς και υγιείς έφηβοι φτάνουν σε αυτό το αδιέξοδο; Γιατί δρουν χωρίς να σκεφθούν; Επιχειρώντας να απαντήσουμε σε αυτό το βασικό ερώτημα χρειάζεται να αναλύσουμε το αναπτυξιακό υπόβαθρο της ηλικίας αυτής. Οι έφηβοί μας έχουν γνωστικά προσκόλληση στο παρόν και τους είναι εξαιρετικά δύσκολο να αντιληφθούν το μέλλον και να κάνουν υποθετικές και αφηρημένες σκέψεις.

Δεν αντιλαμβάνονται ότι κάποιο τραυματικό γεγονός, ψυχικός πόνος ή αρνητική εμπειρία θα «ξεθωριάσουν» στο χρόνο και δεν θα τους πληγώνουν με την ίδια ένταση. Επίσης, δεν γνωρίζουν τρόπους διαχείρισης των συναισθημάτων τους και λειτουργούν παρορμητικά και εντελώς αυθόρμητα, χωρίς φίλτρο.

Σε αυτό το στάδιο νευροανάπτυξης ο εγκέφαλος δεν έχει ολοκληρωθεί αναφορικά με το κέντρο της κριτικής σκέψης, της λογικής και της λήψης των αποφάσεων, το οποίο ολοκληρώνεται πολύ αργά στον άνθρωπο (έως περίπου 24 ετών).

Αντιθέτως, κέντρα του συναισθήματος, της παρόρμησης και της αυθόρμητης συμπεριφοράς έχουν πλήρως σχηματιστεί και συνεπώς ΔΕΝ υπάρχει ισορροπία μεταξύ του κέντρου της λογικής που ακόμη αναπτύσσεται και του κέντρου της παρόρμησης, το οποίο βρίσκεται στο pick του. Πρόκειται λοιπόν για έναν «συναισθηματικό» εγκέφαλο, ευαίσθητο μόνο στις βραχυπρόθεσμες αμοιβές και ιδιαίτερα ευάλωτο σε τραύματα, απώλειες και πιέσεις.

Συνεπώς, έφηβοι νοητικά επαρκείς και χαρισματικοί μπορεί να εκφραστούν παρορμητικά και ακραία σε μια χρονική στιγμή και να κινδυνεύσουν, χωρίς εμείς καν να το αντιληφθούμε ή να μας δώσουν περιθώριο αντίδρασης.

Μια έκφραση συμπεριφοράς βέβαια εξαρτάται και από άλλους παράγοντες, κυρίως το μείγμα του προσωπικού χαρακτήρα και της προσωπικότητας του εφήβου, την ύπαρξη κάποιας ψυχικής ευαλωτότητας και βέβαια το περιβάλλον – οικογενειακό, σχολικό, κοινωνικό και ψηφιακό – καθώς και τραυματικά γεγονότα, χρόνιο άγχος και καταθλιπτικό συναίσθημα, έλλειμμα προοπτικής και απογοητεύσεις.

Αυξητική τάση και παράγοντες κινδύνου

Οι νέοι λοιπόν, μπορεί να εκφραστούν αυτοκαταστροφικά και υπάρχει αυξητική τάση παγκοσμίως, γεγονός που φαίνεται να σχετίζεται και με τις αλλεπάλληλες ενεργειακές/κοινωνικές/οικονομικές κρίσεις των τελευταίων ετών και τις αρνητικές επιπτώσεις τους στην οικογενειακή λειτουργικότητα, αλλά και με την υπερέκθεση σε ακατάλληλα ερεθίσματα στο διαδίκτυο και το σχετικό έλλειμμα πλαισίωσης και καλλιέργειας κοινωνικών δεξιοτήτων/ανθεκτικότητας στο σχολείο.

Η πρώιμη ανίχνευση οποιασδήποτε δυσλειτουργικής κατάστασης από κηδεμόνες, εκπαιδευτικούς ή/και φίλους-συνομηλίκους οδηγεί σε πρώιμη παρέμβαση και βέλτιστα αποτελέσματα.

Πρόληψη και υποστήριξη

Σχετικά με την πρόληψη, βασική είναι η παιδεία γύρω από θέματα όπως η διαχείριση του άγχους, η ενίσχυση της αυτοεκτίμησης και η εκπαίδευση σε ρεαλιστικές προσδοκίες στοχοθεσίας, η διαχείριση απώλειας ή καθημερινών δυσκολιών, οι βασικές ηθικές αξίες, η ενσυναίσθηση και το νόημα της ευεξίας (wellbeing) με την ευρύτερη έννοια, καθώς και η βαθιά ικανοποίηση της προσφοράς στους πιο ευάλωτους.

Η ενημέρωση σχετικά με τηλεφωνικές γραμμές υποστήριξης και δομές που μπορούν να προσφέρουν σε κλινικό επίπεδο προσφέρουν λύσεις, καθώς όλο και περισσότεροι έφηβοι απευθύνονται στο ΑΙ για την επίλυση καθημερινών τους αναγκών.

Ο ρόλος του σχολείου είναι πολύ σημαντικός και ενθαρρύνεται η συνεχιζόμενη εκπαίδευση των εκπαιδευτικών (train the trainer) σε προγράμματα κοινωνικής συναισθηματικής ενδυνάμωσης και δεξιοτήτων ζωής, καθώς και η σύνδεση της κοινότητας του σχολείου με δομές ολιστικής προσέγγισης της υγείας. Οι παρεμβάσεις σχετικά με τα ζητήματα που αντιμετωπίζουν οι έφηβοι είναι εξαιρετικά σημαντικές και στοχεύουν στον περιορισμό των επιπτώσεων – βραχυπρόθεσμων και μακροπρόθεσμων.

Κρίνονται πάντα σκόπιμες οι ατομικές θεραπείες κοινωνικής συναισθηματικής ενδυνάμωσης και συμπεριφορικής, αλλά και οι ομάδες εφήβων, η έκφραση μέσω τέχνης και η οικογενειακή συμβουλευτική και καθοδήγηση. Η παιδεία σε θέματα διαχείρισης δυσκολιών, ενίσχυσης αυτοεκτίμησης, καλλιέργειας σχέσεων και ρεαλιστικών προσδοκιών από αυτές μπορούν να πλαισιώσουν κάθε προσπάθεια.

Πώς μπορώ να καταλάβω εάν το παιδί μου αντιμετωπίζει κάποιο αδιέξοδο;

Γενικά, παρατηρούμε καθημερινά τις εκφράσεις και τις συνήθειες των εφήβων μας και υιοθετούμε αγαπημένες ρουτίνες, στιγμές επικοινωνίας και δραστηριοτήτων.

Αναζητούμε σημεία που ενδεχομένως να σημαίνουν πως θα πρέπει να απευθυνθούμε σε ειδικό.

Μεταβολές στη συμπεριφορά, όπως:

• Έλλειψη ενέργειας
• Εκδήλωση επιθετικότητας στο σπίτι ή το σχολείο
• Αλλαγές στις διατροφικές συνήθειες
• Προβλήματα ύπνου
• Ξαφνική πτώση των επιδόσεων στο σχολείο
• Μειωμένη προθυμία να μιλήσει για την ημέρα της/του και τάση να γίνεται αμυντική/ος όταν ρωτάτε
• Λιγότερες συζητήσεις για τους φίλους και πιο αραιές συναντήσεις μαζί τους
• Αρνείται ή δυσκολεύεται να πάει σχολείο ή να βγει εκτός σπιτιού γενικότερα
• Φαίνεται θυμωμένη/ος, θλιμμένη/ος ή απογοητευμένη/ος
• Αποφεύγει συζητήσεις γύρω από το τι κάνει

Προτάσεις για γονείς

• Ακούστε το παιδί προσεκτικά και μη-επικριτικά, χωρίς βιασύνη, και προσπαθώντας να μην αντιδράσετε βιαστικά, με στόχο την καλύτερη επίγνωση όποιας συνθήκης ή περιστατικού και των συνθηκών που συνδέονται με αυτό.
• Διαβεβαιώστε το παιδί ότι θα το υποστηρίξετε σε οποιαδήποτε περίπτωση και μαζί θα διαχειριστείτε την κατάσταση. Σημαντικό είναι να ενδυναμώνονται τα παιδιά και να εμπλέκονται ενεργά στην επίλυση των θεμάτων που προκύπτουν.
• Προσφέρετε υποστήριξη στο παιδί χωρίς όρους και δημιουργείστε περιβάλλον ασφάλειας.
• Τα αυστηρά και μη-διαπραγματεύσιμα όρια οδηγούν σε αντίδραση και περιορισμό της επικοινωνίας.
• Συναποφασίστε με τα παιδιά σας του κανόνες του σπιτιού.
• Η αποτελεσματική επικοινωνία σας αποτελεί προστατευτικό παράγοντα κατά των όποιων αρνητικών επιπτώσεων. Συχνά παιδιά που αντιμετωπίζουν κάποια δύσκολη συνθήκη φοβούνται να μιλήσουν ακόμη και στους γονείς/κηδεμόνες τους.
• Εμπλέξτε το παιδί σε όλη διαδικασία επίλυσης του όποιου προβλήματος, στο βαθμό που αρμόζει για την ηλικία του. Πολλοί γονείς θέλοντας να προστατεύσουν το παιδί τους δεν το εμπλέκουν και του στερούν μια ευκαιρία να εκπαιδευτεί στην επίλυση προβλημάτων και να ενδυναμωθεί.

Δύο συχνές ερωτήσεις από τους γονείς

Τι πρέπει να κάνουμε για να αναπτύξουμε μια υγιή σχέση με τα παιδιά; «Μόνο επανεκπαιδεύοντας τον εαυτό μας μπορούμε να διαπαιδαγωγήσουμε» αναφέρει η κορυφαία εκπαιδευτικός και ψυχαναλύτρια Martha Harris (1919-1987), τονίζοντας την ανάγκη να επαναξιολογούμε στάσεις και να μην επαναπαυόμαστε, ώστε να γινόμαστε καλύτεροι – η καλύτερη εκδοχή μας – για τους νέους.

Το μοντέλο που τους παρέχουμε, και κυρίως ο σεβασμός στην ανθρώπινη αξία και η προσφορά σε όσους έχουν ανάγκη αποτελούν φωτεινό πόλο. Κυρίως χρειάζεται να είμαστε παρόντες, να είμαστε καλοί ακροατές και ενεργοί στη ζωή τους, να αλληλεπιδρούμε, να επικοινωνούμε και να αποτελέσουμε το εφαλτήριό τους για έναν καλύτερο κόσμο.

Επουλώνονται οι πληγές στα παιδιά;

Για κάποιο χρονικό διάστημα, ανάλογα με το μέγεθος και το βάθος της πληγής, μπορεί να είναι δύσκολη η εμπιστοσύνη στους άλλους και το όποιο κοινωνικό άνοιγμα. Είναι σημαντικό να βρισκόμαστε κοντά στον «πυρήνα» μας – να υποστηρίζουμε αυτό που πραγματικά είμαστε, ανεξάρτητα από το τι συμβαίνει στο περιβάλλον μας.

Οποιαδήποτε επίπονη και τραυματική εμπειρία μπορεί να έχει σοβαρές επιπτώσεις στην ψυχοσυναισθηματική/ή και σωματική υγεία του ατόμου που τη βιώνει. Η ανθρώπινη ανθεκτικότητα όμως μας επιτρέπει να ανακάμπτουμε και να γινόμαστε πιο δυνατοί. Εάν εντοπίσουμε και φροντίσουμε τις πληγές μας με υπομονή και προσοχή, μπορεί τα σημάδια να φύγουν. Ακόμα κι αν μείνουν όμως, δε θα είναι επώδυνα πλέον.

Πηγή: ygeiamou.gr