Από τα κλασικά καρναβαλικά ραντεβού της Πάτρας και της Ξάνθης μέχρι τα ανερχόμενα του Ναυπλίου και του Ρεθύμνου με αναφορές από τα πανάρχαια χρόνια μέχρι τη βαθιά ελληνική αλλά και τη βενετσιάνικη παράδοση, ρίχνουμε ιδέες για Καθαρά Δευτέρα μακριά από τη μασκαράτα της καθημερινότητας.

Ας γνωρίσουμε τα ποιο εθιμικά καρναβάλια της Στερεάς Ελλάδας: το Βλάχικο γάμο στη Θήβα και το Στοιχειό της Χάρμαινας στην Άμφισσα. Τα αλευρομουτζουρώματα στο Γαλαξίδι, το βωμολοχικό έθιμο της Αγίας Άννας στην βόρεια Εύβοια και το πρόσφατο Θαλασσινό καρναβάλι της Χαλκίδας.

Ο Βλάχικος Γάμος στη Θήβα

Ο Βλάχικος Γάμος είναι ένα από τα πιο ζωντανά προχριστιανικά κατάλοιπα των αρχαίων ομαδικών ελληνικών τελετουργιών.

Στην αρχή της Άνοιξης, εποχή της βλάστησης, της γονιμότητας και της ανανέωσης της φύσης, γίνονταν τέτοιες τελετές από τους ποιμένες για να βλαστήσει η γη και να βοσκήσουν τα κοπάδια τους. Σε αυτές κυριαρχούσαν φαλλικά τραγούδια, σκωπτικοί και πυρρίχιοι χοροί, οινοποσία, αστεία πειράγματα, άσεμνες χειρονομίες, αναπαραστάσεις του θανάτου και της ανάστασης.

Όλα θυμίζουν Διόνυσο και γι’ αυτό το έθιμο αυτό ζυμωμένο και με άλλα λαϊκά ντόπια έθιμα σχετικά με την γονιμότητα και την ανανέωση, βρήκε γόνιμο χώμα και ρίζωσε στη Θήβα, την πατρίδα του Βάκχου, εκεί όπου γίνονταν ανάλογες γιορτές όπως τα Διονύσια.

Συνδέεται με τους Βλάχους, από την περιοχή του Ασπροποτάμου είτε με την ποιμενική ομάδα των Σαρακατσάνων, καθώς αυτές δύο ομάδες εγκαταστάθηκαν σταδιακά (από τον 19ο αι.) στον αστικό χώρο της Θήβας. Υπήρξε μια μικρή διακοπή στην τέλεση του εθίμου κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και από το 1950 περίπου τελείται ανελλιπώς κάθε χρόνο μέχρι σήμερα σε αναβιωμένη εκδοχή στην πόλη της Θήβας.

Είναι ανοιξιάτικο ευετηρικό, ευγονικό* δρώμενο το οποίο τελείται την περίοδο των Απόκρεων και συγκεκριμένα την Κυριακή της Τυρινής και κορυφώνεται την Καθαρή Δευτέρα.

Παρουσιάζεται ως μία σάτιρα ενός παραδοσιακού, ποιμενικός γάμου, μέσα από μια γαμήλια τελετουργία, η οποία συνίσταται από επιμέρους τελετουργικές τελετές. Παλαιότερα συμμετείχαν μόνο άντρες σε όλους τους πρωταγωνιστικούς και δευτερεύοντες ρόλους.

Το έθιμο έχει όλα τα στοιχεία του γαμήλιου τελετουργικού, καθώς πρόκειται για έναν «ιερό» γάμο, και έχει έντονα συμβολικό και μαγικο-θρησκευτικό χαρακτήρα, που στοχεύει στη διασφάλιση της γονιμότητας και της ευκαρπίας της γης και των ανθρώπων.

Το αποκριάτικο δρώμενο του Βλάχικου Γάμου περιλαμβάνει στοιχεία το γαμήλιο τελετουργικό: «πιάσιμο των προζυμιών», προξενιό, αρρεβωνιάσματα, ψήσιμο προπύρας, γάμος και γαμήλια πομπή, τάξιμο της προίκας και πανωπροίκι, επιστρόφια κι άλλα), χορούς (καγκέλι μικρό και μεγάλο, το οποίο λέγεται και Αγιοθοδωρίτικος, συρτός στα τρία, λιβανατέϊκος ή λειβαδίτικος, τσάμικος στον τόπο, γαϊτανάκι {βλάχικο}, πηδηχτός χορός, ο χορός του πεθαμένου), τραγούδια (το τραγούδι της νύφης, το τραγούδι του γαμπρού, το τραγούδι του γάμου, ο Εωθινός {σκάρος}, τραγούδι που τραγουδιέται τις πρωινές ώρες της Καθαρής Δευτέρας, όταν ξεκινάει η κατεξοχήν ημέρα τέλεσης του γάμου.

Το έθιμο του Βλάχικου Γάμου ολοκληρώνεται το Σάββατο των Αγίων Θεοδώρων με τα πιστρόφια. Σύμφωνα με την παράδοση, μία βδομάδα μετά τον γάμο, η νύφη επιστρέφει, ως επισκέπτης πλέον, στο σπίτι των γονιών της, σύμφωνα με το γαμήλιο τελετουργικό.

Ευετηρικό – ευγονικό (έθιμο)= έθιμο που αποβλέπει σε χρονιά με πλούσια συγκομιδή και είναι συνδεδεμένο με «δραματικές» παραστάσεις που ανέπτυξαν οι γεωργοκτηνοτροφικές κυρίως κοινωνίες, πιστεύοντας ότι έτσι προστατεύουν την παραγωγή τους ειδικά κατά την κρίσιμη εναλλαγή των εποχών.

Εγγράφηκε στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς το 2018.

Το στοιχειό της Χάρμαινας 

Η «Νύχτα των Στοιχειών» είναι η αναπαράσταση του τοπικού θρύλου του Στοιχειού της Χάρμαινας. Πραγματοποιείται κάθε χρόνο το τελευταίο Σάββατο των Αποκριών στην Άμφισσα. Στους δρόμους της πόλης περιηγούνται άντρες, γυναίκες και παιδιά, κωδωνοφόροι, δερματοφόροι και μεταμφιεσμένοι με ζωόμορφες εμφανίσεις, συνοδεύοντας το ομοίωμα του Στοιχειού της Χάρμαινας.

Η αναπαράσταση του θρύλου ξεκίνησε 1995. Τότε ξεκίνησε η διοργάνωση της Νύχτας των Στοιχειών με κεντρική ιδέα τη δραματοποίηση του θρύλου του Στοιχειού της Χάρμαινας.

Το δρώμενο της αναπαράστασης του θρύλου του Στοιχειού της Χάρμαινας, εξελίσσεται γύρω από το ομοίωμα του στοιχειού. Σύμφωνα με το θρύλο, το στοιχείο της Χάρμαινας ήταν ζωόμορφο ή κυνόμορφο, όπως ζωόμορφα ήταν και τα υπόλοιπα στοιχειά που περιγράφονται στους τοπικούς θρύλους (Τέχολης, Γκυριζιού).

Στην Άμφισσα κατά το παρελθόν, από την περίοδο της Τουρκοκρατίας μέχρι και τη δεκαετία του 1960, άκμασε ιδιαίτερα η βιοτεχνία της βυρσοδεψίας.Οι παλιοί βυρσοδέψες της συνοικίας της Χάρμαινας, αφηγούνταν το θρύλο του Στοιχειού της Χάρμαινας (του Κωνσταντή). Σύμφωνα με το θρύλο ο Κωνσταντής, ήταν ένας βυρσοδέψης που αγαπούσε τη Λενιώ. Όταν η Λενιώ σκοτώθηκε, ο Κωνσταντής δεν άντεξε την απώλειά της, αυτοκτόνησε και στοίχειωσε στην πηγή της Χάρμαινας.  Έκτοτε, κατά το θρύλο, έγινε προστάτης των βυρσοδεψών και έβγαινε με τη μορφή ζώου, από το λαγούμι της πηγής τις νύχτες, για να περιφερθεί τα σοκάκια της παραδοσιακής συνοικίας ή για να θρηνήσει ουρλιάζοντας το θάνατο κάποιου Χαρμαινιώτη.

Το Ξύπνημα του Κωνσταντή λαμβάνει χώρα στη συνοικία της Χάρμαινας, που βρίσκεται στο βορειοδυτικό τμήμα της Άμφισσας. Πρόκειται για τη συνοικία με τα παλαιά πλινθόκτιστα εργαστήρια των βυρσοδεψών τα οποία σώζονται μέχρι σήμερα.  Στη Χάρμαινα, όπου εργάζονταν και ζούσαν στα γύρω σπίτια οι ταμπάκηδες με τις οικογένειές τους, γεννήθηκαν θρύλοι με βασικότερο αυτόν του στοιχειού της.

Το δρώμενο ξεκινά κάθε χρόνο το βράδυ της Παρασκευής της Τυρινής, με το «Ξύπνημα του Κωνσταντή» στο χώρο της Χάρμαινας και κορυφώνεται το Σάββατο της Τυρινής, με την κάθοδο του ομοιώματος του Στοιχειού της Χάρμαινας από τα σκαλιά του Αγίου Νικολάου, προς την Πλατεία Κεχαγιά, όπου λαμβάνει χώρα η πάλη του με τα άλλα δύο στοιχειά, της Τέχολης και του Γκυριζιού, και η τελική επικράτηση του Στοιχειού της Χάρμαινας.

Ο εξοπλισμός που είναι απαραίτητος είναι προβιές, σχοινιά, λινάτσες, μέταλλα και κουδούνια, για την παραγωγή ήχου. Κατά το παρελθόν στην Άμφισσα άκμαζαν οι βιοτεχνίες που τα παρήγαγαν  αφού πέρα από τη βιοτεχνία της βυρσοδεψίας, μια άλλη βιοτεχνία που άνθησε στην Άμφισσα, ήταν αυτή των κωδωνοποιών.

Η μουσική που πλαισιώνει την αναπαράσταση του θρύλου εξάγεται από χάλκινα και ξύλινα, παραδοσιακά, πνευστά όργανα (π.χ. κλαρίνο, γκάιντα). Έχει αναφορές σε παραδοσιακά ακούσματα και συμβάλει στη δημιουργία μυστηριακής και υποβλητικής ατμόσφαιρας.

Για όσους συμμετέχουν στην αναπαράσταση του θρύλου, δεν υπάρχουν περιορισμοί φύλου ή ηλικίας. Μπορούν να συμμετάσχουν ελεύθερα ντόπιοι και επισκέπτες, οργανωμένοι σε μικρές ομάδες.

Το στοιχείο εγγράφηκε στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς το 2021.

Κουδούνια στη Σκύρο

«Ύποπτες» φιγούρες κυκλοφορούν το τελευταίο σαββατοκύριακο της Αποκριάς στα σκυριανά σοκάκια. ­Είναι οι Κουδουνάτοι που αναβιώνουν το πανάρχαιο έθιμο του Γέρου και της Κορέλλας, ενώ το σατιρικό έθιμο της Τράτας κρατά ψηλά τους διονυσιακούς τόνους και την τελευταία Κυριακή της Αποκριάς. Στην είσοδο της Χώρας, το «Nefeli Hotel» μοιράζεται σε 5 κτίρια, το καθένα με δωμάτια διακοσμημένα σε διαφορετικό στιλ.

Το Θαλασσινό Καρναβάλι της Χαλκίδας

Η Κυριακή της Αποκριάς συνεχίζεται από τις 16:00 με το Καρναβάλι Χαλκίδας, ένα μεγάλο αποκριάτικο πάρτυ σε στεριά και θάλασσα, που περιλαμβάνει:

Παρέλαση πεζοπόρων τμημάτων, μια μεγάλη παρέλαση με τυμπανιστές, άρματα και πλήθος Καρναβαλιστών με ευρηματικές ενδυμασίες και κατασκευές, η οποία ξεκινά από το Κόκκινο Σπίτι και καταλήγει στην παραλία Χαλκίδας.

Θαλασσινή παρέλαση, από εκατοντάδες πλεούμενα και πληρώματα, σε ένα υπερθέαμα μουσικής, πυροτεχνημάτων, εφέ ήχου και φωτός και το παραδοσιακό κάψιμο του Βασιλιά Καρνάβαλου μέσα στη θάλασσα.

Τα αλευρομουτζουρώματα στο Γαλαξίδι

Η ιστορία του εθίμου του Αλευρομουτζουρώματος έχει τις ρίζες του στα βάθη των αιώνων, πιθανότατα στη Βυζαντινή εποχή,περίοδο κατά την οποία οι παλιάτσοι των ιπποδρόμων έβαφαν τα πρόσωπά τους.

Την εποχή της ιστιοφόρου ναυτιλίας, δηλαδή από το 1840 και μετά, η γιορτή αυτή πήρε μεγάλες διαστάσεις. H περίοδος των Αποκρεών και ιδιαίτερα η «Καθαρά Δευτέρα»συνιστούσαν ιδιότυπες εθιμικές εορτές, για τη ναυτική πολιτεία του Γαλαξειδίου. Ήταν ώρα για γλέντι και ξεφάντωμα.  Οι ναυτικοί, αμέσως μετά, θα έφευγαν για μεγάλο χρονικό διάστημα ενώ για τους στεριανούς ήταν μια ευκαιρία να ξεφύγουν  από την ρουτίνα  της καθημερινότητας.

Από την αρχή του Τριωδίου, σχεδόν καθημερινά, άναβε και μια φωτιά στις γειτονιές. Σε πολλά καφενεία της πόλης, τα όργανα έπαιζαν ως τις πρωινές ώρες. Το αποκορύφωμα του αποκριάτικου αυτού γλεντιού ήταν τα Γαλαξειδιώτικα κούλουμα της «Καθαράς Δευτέρας».  «Εν ευθυμία διατελούντες» – όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται σε ιστορικά ιβλία – συγκεντρώνονταν στην «Aγορά», στο λιμάνι του Γαλαξειδίου και ξεκινούσε ο αλευροπόλεμος, το διαβόητο Αλευρομουτζούρωμα, στο οποίο λάμβαναν μέρος μόνο άνδρες. Επιτίθεντο ο ένας στον άλλο κι έριχναν αλεύρι στο πρόσωπο, στο κεφάλι, στα ρούχα κι όλα αυτά με γέλια, αστεία, κέφι και χαρά.

Αργότερα συμμετείχαν και γυναίκες. Οι επισκέπτες που δεν ήθελαν να αλευρωθούν έπρεπε να έχουν οπωσδήποτε μια μουτζούρα ή ένα σταυρό στο μέτωπο από βερνίκι παπουτσιών. Όσοι δεν το δέχονταν, γίνονταν αυτομάτως «θύματα» των επίδοξων μουτζουρωμένων.

Μέχρι και σήμερα, το έθιμο του Αλευρομουτζουρώματος παραμένει αναλλοίωτο στο χρόνο και αποτελεί πόλο έλξης για χιλιάδες επισκέπτες, μικρούς και μεγάλους, που κάθε χρόνο συμμετέχουν ενεργά, με κέφι και χαρά.

Βωμολοχικό καρναβάλι της Αγίας Άννας στην Βόρεια Εύβοια

Το Βωμολοχικό καρναβάλι της Αγίας Άννας στην Βόρεια Εύβοια έχει τις ρίζες του στις διονυσιακές τελετουργίες και γίνεται την Καθαρά Δευτέρα στην πλατεία του χωριού. Ο επισκέπτης μπορεί να γευτεί κρασί και σαρακοστιανούς μεζέδες, ενώ του δίνετε η ευκαιρία να ακούσει δεκάδες τραγούδια βωμολοχικού χαρακτήρα. Τα βωμολοχικά τραγούδια είναι γεμάτα από αισχρολογίες και αδιαντροπιές, τα οποία κατάγονται από την αρχαιότητα.

Το καρναβάλι της Αγίας Άννας έχει βακχική προέλευση και ανάγεται στις γιορτές του Διονύσου, όπου κυριαρχούσε το μεθύσι, τα σατυρικά τραγούδια και οι έξαλλοι χοροί.

Η αποκορύφωση έρχεται στο τελευταίο τριήμερο της Αποκριάς όπου τεκταινόμενα άσεμνα διονυσιακά γλέντια κατακλύζουν όλο το χωριό και τους κατοίκους προσελκύοντας κόσμο από τις γύρω περιοχές. Την Καθαρή Δευτέρα μετά τις 12 το μεσημέρι το καρναβάλι απογειώνεται με το γλέντι στην πλατεία του χωριού υπό τη συνοδεία ντόπιας δημοτικής ορχήστρας όπου τραγουδούν τα αποκριάτικα παραδοσιακά βωμολοχικά τραγούδια της Αγιάννας και άλλα βεβαίως παραδοσιακά, ενώ συγχρόνως παρελαύνουν οι ομάδες καρναβαλιστών περιφέροντας τεράστια “φαλλικά” σύμβολα. Μέγα πλήθος συρρέει κάθε χρόνο για να παραστεί αλλά και να πάρει γεύση από το μυστηριώδες αυτό ξέφρενο καρναβάλι όπου τα όρια της σεμνότητας είναι ανύπαρκτα.

Στην πλατεία υπάρχει ο πάγκος με δωρεάν κρασί, λαγάνες, φασολάδα και κάθε είδους νηστίσιμα για τους επισκέπτες και τους ντόπιους.

Το βωμολοχικό αποκριάτικο γλέντι τελειώνει αργά το βράδυ της Καθαροδευτέρας μετά το πέρας της παρέλασης και των παραστάσεων των καρναβαλιστών αλλά και του ξέφρενου χορού που δεν σταματά, βεβαίως με την συμμετοχή όλου του κόσμου και των επισκεπτών.